Bardzo istotne jest wczesne rozpoznanie zaburzeń mowy oraz prowadzenie terapii logopedycznej. Za pomocą odpowiednio przygotowanych ćwiczeń można eliminować wady artykulacji, stymulować rozwój mowy dziecka.

CELE PROGRAMU
· kształcenie świadomości językowej,
· stymulowanie prawidłowego rozwoju mowy dziecka,
· rozwijanie i usprawnianie komunikacji językowej,
· nabywanie umiejętności prawidłowej artykulacji,
· wspomaganie całościowego rozwoju dziecka,
· zapobieganie trudnościom i niepowodzeniom szkolnym.

ZADANIA PROGRAMOWE
· ocena zaburzeń mowy i komunikacji,
· wzbudzanie motywacji i chęci do werbalnego porozumiewania się,
· kształtowanie prawidłowych nawyków związanych z mówieniem,
· usprawnianie motoryki narządów mowy,
· wyrabianie właściwych przyzwyczajeń oddechowych,
· kształcenie percepcji słuchowej,
· diagnozowanie i korygowanie wad mowy,
· dostarczanie prawidłowych wzorców wymowy głosek, wyrazów, form gramatycznych, akcentowania, intonacji, rytmu mowy,
· wzbogacanie zasobu słowno- pojęciowego,
· stworzenie warunków do indywidualnego rozwoju mowy dziecka (zindywidualizowanie metod, tempa, planu pracy z uczniem),
· przygotowanie dziecka do podjęcia nauki szkolnej.

PLAN REALIZACJI PROGRAMU

1. Ocena mowy dzieci- nawiązywanie kontaktu z dzieckiem, poznanie jego możliwości, podstawowe badanie słuchu, budowy i sprawności artykulatorów, ocena mowy (spontanicznej, powtarzania wyrazów, rozumienia mowy), określenie wad wymowy i etapów terapii. W razie potrzeby wywiad z nauczycielem, rodzicami. W szczególnych przypadkach zalecenie badań specjalistycznych.
2. Prowadzenie zajęć logopedycznych dostosowanych do indywidualnych możliwości, stopnia zaawansowania rozwoju mowy, wad wymowy i trudności w komunikacji.

Ćwiczenia słuchowe- mają służyć kształceniu wrażliwości słuchowej, skoncentrowaniu się na bodźcu słuchowym, rozwijaniu słuchu fonematycznego(który pozwala rozpoznawać, porównywać głoski, służy autokontroli własnej wypowiedzi). Propozycje ćwiczeń:
o lokalizowanie źródła dźwięku,
o różnicowanie dźwięków otoczenia,
o rozpoznawanie dźwięków instrumentów perkusyjnych

o różnicowanie głosów ludzi i zwierząt,
o wystukiwanie rytmu,
o omawianie tempa i nasilenia dźwięku,
o wyodrębnianie wyrazów w zdaniach, sylab, głosek w wyrazach,
o wyodrębnianie danej głoski z szeregu słyszanych głosek,
o łączenie danej głoski z odpowiednimi ruchami artykulatorów,
o określanie pozycji danej głoski w słyszanym wyrazie (wypowiadanych głoskami lub w całości),
o różnicowanie wymowy prawidłowej i niewłaściwej,
o synteza i analiza sylabowa i głoskowa wyrazów,
o tworzenie wyrazów rozpoczynających się daną głoską, sylabą,
o różnicowanie słuchowe głosek realizowanych z głoskami opozycyjnymi (lub mylonymi),
o autokontrola wypowiadanych wyrazów,

Ćwiczenia oddechowe- mają na celu pogłębienie oddechu, jego regulację, kontrolę, wydłużenie fazy wydechowej, zachowanie właściwego toru oddechowego.
Realizacja ćwiczeń:
o wdech nosem, wydech ustami,
o chuchanie, dmuchanie ciągłym strumieniem,
o zabawy mydlanymi bańkami,
o zdmuchiwanie płomienia świeczki (szybkie i powolne),
o zdmuchiwanie drobnych przedmiotów z powierzchni gładkich i chropowatych,
o nadmuchiwanie balonów,
o dmuchanie na wiszące na sznurkach drobne przedmioty,
o przenoszenie słomką drobnych przedmiotów,
o ćwiczenia podparcia oddechu,
o ćwiczenia kontroli oddechu,
o gwizdanie,
o śpiewanie samogłosek, ciągów samogłoskowych.

Ćwiczenia usprawniające narządy mowy- mają na celu uzyskanie sprawności aparatu mowy, wyczucie przez dziecko danego ruchu i położenia poszczególnych artykulatorów, oraz precyzję ruchów artykulacyjnych i ich kontrolę. Ćwiczenia te dobierane są w zależności od rodzaju występującej wady wymowy i sprawności narządów mowy u danego dziecka. Obejmują one: mechaniczny masaż narządów mowy, automasaż, właściwe ćwiczenia żuchwy, warg, języka, podniebienia miękkiego, policzków. Realizowane są między innymi przez:
– naśladowanie demonstrowanych przed lustrem przez logopedę ćwiczeń,
– naśladowanie ruchów artykulatorów z wykorzystaniem obrazków, minek itp.,
oćwiczenia zgodne z instrukcją logopedy (kontrola wzrokowa w lustrze),

Artykulacja:
– wymowa samogłosek (długo, krótko, ciągi samogłoskowe),
– wyrazy dźwiękonaśladowcze,
– utrwalanie tego, co dziecko umie powiedzieć,
– wywoływanie głosek i ich utrwalanie w izolacji, sylabach, różnych pozycjach w wyrazie, zestawieniach wyrazowych, zdaniach (powtarzanie, czytanie, samodzielne nazywanie i budowanie wypowiedzi),
– automatyzacja wymowy danej głoski poprzez wiele powtórzeń wyrazów i zdań w różnych sytuacjach, zabawach i grach językowych,
– wykorzystanie z dziećmi starszymi różnorodnych ćwiczeń w czytaniu i pisaniu z występowaniem realizowanych głosek, liter.

Rozwijanie i usprawnianie funkcji językowych.
Zachęcanie do komunikowanie się za pomocą słów.
Rozwijanie rozumienia pojedynczych wyrazów, zdań, pytań, zagadek, tekstów, metafor- wdrażanie do adekwatnego posługiwania się nimi.
Dbałość o poprawność gramatyczną wypowiedzi (używanie rzeczowników, czasowników, przymiotników w odpowiedniej formie, tworzenie liczby mnogiej, tworzenie zdrobnień, kończenie wyrazów, zdań na podstawie obrazków lub tekstu, opowiadanie treści obrazków, ilustracji, historyjek).

PRZEWIDYWANE OSIĄGNIĘCIA UCZNIÓW

– dziecko sprawnie wykonuje typowe polecenia związane z realizacją ćwiczeń logopedycznych,
– kontroluje (wzrokowo lub czuciowo) ułożenie narządów mowy oraz zachowuje właściwy tor oddychania,
– potrafi słuchowo wyodrębnić realizowane głoski z szeregu słyszanych głosek i określić ich pozycję w wyrazach,
– potrafi różnicować wymowę prawidłową i niewłaściwą słyszanych i wypowiadanych wyrazów,
– prawidłowo wymawia ćwiczone głoski w mowie kontrolowanej,
– potrafi samodzielnie skorygować wymowę ćwiczonych głosek

Zabawy i ćwiczenia stymulujące rozwój mowy.

By pogimnastykować aparat mowy można zaproponować dzieciom śmieszne zabawy na rozruszanie warg i języka:

– Konik jedzie na przejażdżkę, naśladuj konika stukając czubkiem języka o podniebienie. Kląskaj.

– Wilk gonił zająca i bardzo się zmęczył, wysunął język i dyszy. Wysuń język jak najdalej na brodę – pokaż dyszącego wilka.

– Huśtawka unosi się do góry, a potem wraca na dół. Wysuń język przed zęby i poruszaj nim tak, jakby się huśtał: raz do góry w stronę nosa, raz do dołu w stronę brody.

– Młotkiem wbijamy gwoździe w ścianę. Spróbuj zamienić język w młotek i uderzaj o dziąsła tuż za górnymi zębami, naśladując wbijanie gwoździa.

– Chomik wypycha policzki jedzeniem, a Ty pokaż jak można wypchnąć policzki językiem, by wyglądać jak chomik, raz z lewej raz z prawej strony.

– Wyobraź sobie, że Twój język to żołnierz na defiladzie. Na raz – czubek języka wędruje na górną wargę, na dwa – czubek języka dotyka lewego kącika ust, na trzy – czubek języka na dolną wargę, na cztery – czubek języka przesuwamy do prawego kącika ust.

– Wysuń obie wargi do przodu, udając ryjek świnki. Następnie połóż na górnej wardze słomkę i spróbuj ją jak najdłużej utrzymać.

– Alpinista wybrał się na wycieczkę w góry. Wspina się na sam szczyt krok po kroku: dotknij czubkiem języka do krawędzi zębów dolnych, potem górnych, a na koniec do podniebienia.

– Glonojad to taka ryba, która mocno przysysa się do ścian akwarium i zjada glony. Spróbuj mocno przyssać koniuszek języka do podniebienia naśladując glonojada.

Do usprawniania narządów mowy można wykorzystać także wierszyki. Nauczyciel czyta wierszyki w trakcie, których dzieci wykonują odpowiednie ruchy, o których mowa w wierszu.

MINKI

Instrukcja:

Ryjek świnki – wargi wysunięte do przodu, lekko rozchylone na brzegach

Dziobek ptaka – złączone wargi wysunięte daleko do przodu

Uśmiech konia – warga górna uniesiona do góry tak, by było widać wszystkie zęby, przy czym górna warga jest ruchliwa

Wiewiórka gryząca orzechy – pracuje dolna warga

Warczący pies – uniesiona górna warga, zęby widoczne

Jest na podwórzu świnek gromada

Każda ze świnek smacznie zajada.

I każda świnka już po posiłku,

Wysuwa ryjek nie bez wysiłku.

W stajni stoją koniki gniade,

patrzą na ptaków dużą gromadę.

Ptaki swe dziobki w przód wyciągają,

Koniki dziobki ich wyśmiewają.

Na drzewie rude wiewiórki siedzą,

Ruszają wargą, orzechy jedzą.

Twarde łupinki na dół zrzucają,

I o porządek wcale nie dbają.

Widzą to pieski, o czystość proszą

I w górę wyraźnie wargi unoszą.

One tu dobrze porządku pilnują,

Dlatego warczą i kły pokazują.

JĘZYK AKROBATA

Na początku jest rozgrzewka, językowa wprzód wywieszka.

Cały język wyskakuje, wszystkim nam się pokazuje:

w dół i w górę, w lewo, w prawo.

Pięknie ćwiczy! Brawo! Brawo!

Język wargi oblizuje, piękne kółka wykonuje.

Popatrzymy do lusterka, jak się język bawi w berka.

Język długi i szeroki, umie liczyć, lubi skoki.

Kto spróbuje z miną śmiałą zwinąć język w rurkę małą?

Może uda się ta sztuczka, trzeba uczyć samouczka.

Jak rozgrzewka zakończona, ząbki liczyć przyszła pora.

Język ząbki poleruje, każdy dotknie i wyczuje.

Język w górze za ząbkami, może dotknąć twardej ściany.

I dotyka jej radośnie, gdy mu ślina piśnie „Noś mnie”.

 

ZWINNE JĘZYCZKI

Pięknie ćwiczą gimnastyczki,

Podziwiają je języczki.

Zwinna chcę być tak jak one,

Chcą być pięknie wyszkolone.

Języczki – wędrowniczki

Naśladują gimnastyczki.

W górę, na dół, w lewo, w prawo,

Ćwiczę wszystkie szybko, żwawo.

Jeśli język zwinny masz,

To ćwicz dalej, radę dasz.

Język rusza się na boki,

Raz jest wąski, raz szeroki.

Skłony będą trenowały,

Duży średni oraz mały.

W górę, na dół, w lewo, w prawo,

Ćwiczę wszystkie szybko, żwawo.

Jeśli język zwinny masz,

To ćwicz dalej, radę dasz.

Język rusza się na boki,

Raz jest wąski, raz szeroki.

Zabawy dźwiękonaśladowcze:

To też rodzaj ćwiczeń artykulacyjnych. Należy dbać o to, by wyrazy dźwiękonaśladowcze, które są powtarzane za nauczycielem były artykułowane prawidłowo, a narządy artykulacyjne ruchome.Proponowane poniżej wierszyki – rymowanki można wykorzystać z wprowadzeniem elementów ruchowych (np. dzieci idą jak kaczka i mówią kaczym językiem).

POLIGLOTA

Jestem mały poliglota, bo rozumiem psa i kota.

Ptasi język także znam, zaraz udowodnię wam.

Kotek miskę mleka miał. Pyszne było – miauknął: miau miau.

Piesek też by pewnie chciał, szczeknął głośno: hau hau.

Małej myszce ser się śni, piszczy cicho: pii pii pii.

Kurka zniosła jajek sto. Gdacze o tym: ko ko ko.

Kaczka śliczne pióra ma, Kwacze dumnie: kwa kwa kwa.

Nad jeziorem żabek tłum, kumka sobie kum kum kum.

Jak to dobrze kumie, kumie, że ktoś po żabiemu umie.

 

WIERSZ NA KILKA GŁOSÓW

Jedzie pociąg fu fu fu

Trąbka trąbi tru tu tu

A bębenek bum bum bum

Na to żabki kum kum kum

Deszczyk kapie kap kap kap

Konik człapie człap człap człap

Mucha brzęczy bzy bzy bzy

A wąż syczy sss sss sss

Baran beczy bee bee bee

Za to koza mee mee mee

Zegar cyka cyk cyk cyk

A dzwoneczki dzyn dzyn dzyn

Jeżyk idzie tup tup tup

Woda chlapie chlup chlup chlup

Dzięcioł stuka stuk stuk stuk

Do drzwi pukam puk puk puk.

 

DZIWNE ROZMOWY

W chlewiku mieszka świnka i trąca ryjkiem drzwi.

Gdy niosę jej jedzenie to ona „kwi kwi kwi”.

Opodal chodzi kaczka, co krzywe nóżki ma.

Ja mówię jej „dzień dobry” a ona mi „kwa kwa kwa”

Na drzewie siedzi wrona, od rana trochę zła.

Gdy pytam „Jak się miewasz?” to ona „kra kra kra”.

Przed budą trzy szczeniacki podnoszą straszny gwałt.

Ja mówię „cicho pieski”, a one: „hau hau hau”.

 

CO MÓWIĄ ZWIERZAKI?

Co mówi bocian, gdy żabę zjeść chce?

Kle kle kle

Co mówi żaba, gdy bocianów tłum?

Kum kum kum

Co mówi kaczka, gdy jest bardzo zła?

Kwa kwa kwa

Co mówi kotek, gdy mleczka by chciał?

Miau miau miau

Co mówi kura, gdy znosi jajko?

Ko ko ko

Co mówi kogut, gdy budzi w kurniku?

Ku ku kukuryku

Co mówi koza, gdy jeść jej się chce?

Mee mee mee

Co mówi krowa, gdy brakuje jej tchu?

Mu mu mu

Co mówi wrona, gdy wstaje co dnia?

Kra kra kra

 

Co mówi piesek, gdy kość zjeść by chciał?

Hau hau hau

Co mówi baran, gdy jeść mu się chce?

Bee bee bee

Co mówi ryba, gdy powiedzieć chce?

Nic! Przecież ryby nie maja głosu.

 

 

SYK WĘŻA

Idzie sobie mały wąż,

Idzie i tak syczy wciąż:

Sss…

Idzie sobie tenże wąż

W stronę lasu, sycząc wciąż

Sss…

Syczy, syczy wężyk mały –

W syku jego urok cały

Sss…

Nikt nie syczy pięknie tak,

Ani kwoka, ani szpak:

Sss…

Nie potrafi tak ropucha,

Nawet ta brzęcząca mucha:

Sss…

Twe syczenie wężu mój

Też podziwia pszczółek rój

Sss…

 

WESOŁE I SMUTNE OKRZYKI

 

Tam na wróble stoi strach – ach ach

Jaki duży wyrósł groch – och, och!

Ty wietrzyki liśćmi chwiej – hej, hej!

Heli dobrze w szkole szło – ho ho!

Znów od rana w kuźni ruch – buch buch!

Płaksa nie wie, czego chce – eeeee!

Drzemią kury w cieniu lip – cip cip!

Przeskoczymy przez ten kloc – hoc, hoc!

Przemknął zając w poprzek bruzd – szust, szust!

Traktor na zakręcie znikł – pyk pyk!

Krówki w polu mokną w dżdżu – mu mu!

Znowu rozlał mi się klej – ojej!

Deszcz załzawia oczka szyb – chlip chlip!

Poszedł kaczki wołać Jaś – taś taś!

Nie wrzeszcz, bo to ledwie świt – cyt cyt!

Wrona też swój okrzyk ma – kra kra!

Jurek Władka zgubi trop – hop hop!

Od niedzieli zima zła – hu ha!

Do snu nucą kotki dwa – aaaa!

 

Wierszyki słowno – ruchowe

Przy tego rodzaju wierszykach mówimy tekst i jednocześnie wykonujemy ruchy, o których mowa w wierszu lub dotykamy wspominanej części ciała

 

1). Co dzień rano buzię myję,

Czoło, oczy, uszy, szyję.

Rękę lewą, rękę prawą.

Nogę jedną, drugą całą.

Później ubiorę ubranko

I już idę na śniadanko.

 

2). Tu mam nóżki do tupania

A tu ręce do klaskania.

Tu mam oczy do patrzenia

A tu buzię do mówienia.

Tu mam brzuszek do jedzenia

 

Tu kolanka do klęczenia.

Tu mam uszy do słuchania,

A tu nosek do wąchania.

Tra la la to jestem ja!

 

3). Tu paluszek, tu paluszek

Kolorowy mam fartuszek.

Tutaj rączka, a tu druga.

A tu oczko do mnie mruga.

Tu jest buźka, tu ząbeczki,

Tu wpadają cukiereczki.

Tu jest nóżka i tu nóżka.

Chodź zatańczyć jak kaczuszka.

 

4) Niedźwiadek (na melodię Mam chusteczkę haftowaną )

Prawa łapka, lewa łapka, ja jestem niedźwiadek!

Prawa nóżka, lewa nóżka, a tu jest mój zadek!

Lubię miodek, kocham miodek, podbieram go pszczółkom!

Prawą łapką, lewą łapką a czasami rurką!

 

5) Gimnastyka dni tygodnia

 

Gimnastyka – dobra sprawa, co dzień wszystkim radość sprawia.

Gdy niedziela się zaczyna trening tydzień rozpoczyna.                   – bieg w miejscu

W poniedziałek dwa podskoki                                  – dwa podskoki w miejscu

Wtorek lubi kroki w boki                                          – dwa kroki w lewo, dwa w prawo

Środa kręci dwa kółeczka                                         – dwa obroty wokół siebie

No a w czwartek jaskółeczka            – stanie na jednej nodze i pochylenie tułowia do przodu

W piątek szybko dwa przysiady        – dwa przysiady

A sobota robi ślady                            – dwa kroki stopa za stopą

I tak przez tydzień cały dni tygodnia wciąż szalały!!!                     – wymachy rękoma

Innym sposobem gimnastyki aparatu mowy jest opowiadanie dzieciom historyjek, bajek w trakcie, których dzieci wykonują ćwiczenia narządów artykulacyjnych.

 

Przykłady historyjek, bajek artykulacyjnych:

 

 

  1. JĘZYCZEK WĘDROWNICZEK

Języczek wybrał się na spacer po buzi, by sprawdzić, co się w niej dzieje. Popatrzył w prawo (język dotyka prawego kącika ust). Potem oblizał górną wargę, dolną wargę (język oblizuje wargi). Zaciekawiły go zęby, próbował dotknąć każdego policzyć (czubek języka dotyka po kolei zębów górnych, potem dolnych). Z trudem wychodziło mu to, gdy był gruby, ale gdy ułożył z niego szpic wszystkie zęby zostały policzone.

Następnie języczek uniósł się do góry i przesuwał wzdłuż podniebienia od górnych zębów aż do gardła, by sprawdzić, czy jest zdrowe.

Gdy wszystko zostało sprawdzone języczek wrócił do przodu ust i pokiwał nam na pożegnanie (język kilkakrotnie przesuwa się od jednego do drugiego kącika warg, buzia uśmiechnięta).

 

  1. JĘZYK MALARZ

Nasz języczek zamienia się w malarza, który maluje cały swój dom. Dom malarza to nasza buzia.

Na początku malarz maluje sufit (dzieci wybierają kolor): unosimy język do góry i przesuwamy kilkakrotnie wzdłuż podniebienia. Gdy sufit jest już pomalowany malarz zaczyna malowanie ścian (dzieci ponownie wybierają kolor): przesuwamy językiem z góry na dół wypychając najpierw jeden policzek (od wewnętrznej strony), a następnie w ten sam sposób drugi policzek.

Nasz dom jest coraz ładniejszy, ale musimy jeszcze pomalować podłogę (dzieci konsekwentnie wybierają kolor), więc język – malarz maluje dolną część jamy ustnej, za dolnymi zębami. Na koniec język – malarz maluje cały dom (dzieci wybierają kolor): oblizujemy językiem górną i dolną wargę, przy szeroko otwartej buzi.

Cały dom jest pięknie wymalowany, więc mamy powody do radości: buzia szeroko uśmiechnięta.

 

3.CHORY KOTEK

Kotek był chory i bardzo źle się czuł. Często kichał (wołamy „a psik”), bolała go głowa (wołamy „ojojoj”).

Przyjechał pan doktor (mówimy „brum brum”), zaglądnął do gardła (wołamy „aaa” i wysuwamy język na brodę), było chore. Następnie zbadał kotka, wyciągnął słuchawki (wysuwamy język z buzi, przesuwamy nim po podniebieniu, górnych zębach i górnej wardze). Zapisał lekarstwa na recepcie („piszemy” w powietrzu językiem wysuniętym z buzi).

Kotek leżał w łóżeczku, miał dreszcze (wypowiadamy „brrr…”). Gorączka raz wzrastała (język uniesiony na górną wargę), raz opadała (język na brodzie).

Kotek zażywał lekarstwa: ssał tabletki (przednia część języka przy podniebieniu, naśladujemy ssanie), pił słodki syrop, więc się oblizywał (język wędruje dookoła warg przy otwartej buzi).

Po kilku dniach kotek poczuł się lepiej, był wesoły i zadowolony (uśmiechamy się szeroko, nie pokazując zębów).

4.PRZYGODA WĘŻA

Wąż spał smacznie w swojej jaskini (język leży płasko na dnie jamy ustnej).

Kiedy mocniej zaświeciło słońce, wąż zaczął się wiercić (poruszamy czubkiem języka za dolnymi zębami) i rozejrzał się dookoła (oblizujemy górne i dolne zęby od strony wewnętrznej). Chciał wyśliznąć się ze swej jaskini (przeciskamy język między zbliżonymi do siebie zębami), ale okazało się, iż przejście zablokował duży kamień (przy złączonych zębach rozchylają się i łączą wargi).

W końcu wąż wyszedł na zalana słońcem polanę (wysuwamy język daleko do przodu). Zatańczył uradowany (rozchylamy usta jak przy uśmiechu, oblizujemy wargi ruchem okrężnym) i zasyczał głośno (wymawiamy sss…).

  1. WESOŁE MIASTECZKO

W niedzielę rano Jasiu postanowił pojechać do wesołego miasteczka.

Ziewnął, przeciągnął się (naśladujemy) i zaczął gimnastykować (buzia szeroko otwarta, a język dotyka kącików warg, nosa, brody). Potem ubrał się i zszedł wolno po schodach (czubek języka dotyka każdego zęba na górze, potem na dole). Do wesołego miasteczka pojechał samochodem (mówimy „brum brum”).

W wesołym miasteczku na początku pojeździł na kucyku (kląskanie językiem). Następnie poszedł na karuzelę i wsiadł na osiołka (wołamy „io io”). Karuzela zaczęła się kręcić wolno, potem coraz szybciej (oblizywanie szeroko otwartych ust); wolno, a potem coraz szybciej.

Potem Jasiu poszedł do wesołego pociągu, który gwizdał: uuu… Lokomotywa ruszyła powoli (mówimy powoli „szszsz” wolno) a potem coraz szybciej (mówimy „szszsz” szybko).

Było już późno, więc Jasiu wrócił z powrotem do domu samochodem (mówimy „brum brum”). Wszedł do mieszkania, a tam mama powitała go buziakiem (cmokamy).

Po dniu pełnym wrażeń położył się spać i mocno zasnął (chrapiemy).

6.SOWA SPRZĄTA SWOJE MIESZKANIE

Sowa rozejrzała się po swojej dziupli (przesuwamy językiem po podniebieniu górnym, wewnętrznych ścianach policzków, podniebieniu dolnym). Zauważyła duży bałagan. Postanowiła zrobić porządek. Zaczęła od odkurzania sufitu dziupli (przesuwamy czubkiem języka od przodu do tyłu jamy ustnej, po podniebieniu górnym), zdjęła firanki (liczymy czubkiem języka górne zęby) i włożyła je do pralki (wykonujemy wargami motorek). Po chwili pralka zaczęła płukanie firan („przepychanie” powietrza wewnątrz jamy ustnej).

Sowa odkurzyła też ściany (przesuwamy czubkiem języka po wewnętrznych ścianach policzków) oraz podłogę (przesuwamy czubkiem języka po podniebieniu dolnym). Sowa była bardzo zadowolona z wykonanej pracy i szeroko się uśmiechnęła (rozciągamy szeroko usta w uśmiechu).

Dumnie wyjrzała z dziupli i rozejrzała się wokoło (poruszamy językiem ruchem okrężnym na zewnątrz jamy ustnej). Spojrzała w górę (sięgamy czubkiem języka w stronę nosa), spojrzała w dół (sięgamy czubkiem języka w kierunku brody). Rozejrzała się też w prawo (przesuwamy czubek języka do prawego kącika ust) i w lewo (przesuwamy czubek języka do lewego kącika ust). Wszędzie był porządek i słychać było śpiewające ptaki (gwiżdżąc naśladujemy głosy ptaków).

Rozwój i stymulowanie mowy dziecka w wieku przedszkolnym

 

Dziecko dzięki rozumieniu mowy poznaje otaczający świat,  a dzięki umiejętności mówienia  potrafi wyrazić swoje uczucia           i pragnienia. Częste kontakty słowne dziecka z otoczeniem przyspieszają jego rozwój, doskonaląc wymowę, wzbogacając słownictwo, ucząc prawidłowego stosowania zasad gramatycznych. Zaniedbania środowiskowe lub brak prawidłowych wzorców mowy mogą spowodować opóźniony rozwój mowy lub zaburzenia mowy   u dzieci.

Rozwój mowy nie przebiega identycznie u wszystkich dzieci.

Wyodrębniamy cztery okresy rozwoju mowy dziecka:

– okres melodii ( 0-1 roku życia)

– okres wyrazu ( 1-2 roku życia)

– okres zdania ( 2-3 roku życia)

– okres swoistej mowy dziecięcej ( 3-7 roku życia)

 

Okres melodii 0-1 roku życia

Rozpoczyna się wraz z przyjściem dziecka na świat , które głośno krzyczy rodząc się. Noworodek początkowo komunikuję się z  otoczeniem za pomocą płaczu po którym matka rozpoznaję jego potrzeby. Płacz jest ćwiczeniem narządu oddechowego ( krótki wdech i znacznie dłuższy wydech).Około 2-3 miesiąca pojawia się – głużenie ( odruch bezwarunkowy). Jest to trening narządów artykulacyjnych , w wyniku którego powstają dźwięki gardłowe przypominające – k, g , h.

W drugim półroczu życia dziecka pojawia się gaworzenie . Polega ono na powtarzaniu i naśladowaniu dźwięków mowy. Dziecko artykułuje dźwięki przypadkowo, ale odtwarza        te odgłosy , które usłyszy w swym otoczeniu ( dzieci głuche nie gaworzą). Jest ono ćwiczeniem słuchu , narządów artykulacyjnych     i spostrzegawczości. Dziecko wymawia całe zespoły sylab , np. ba, ta, da, ale nie mają one żadnego określonego znaczenia.W okresie gaworzenia reaguje ono wyraźnie już na mowę . Chwyta melodię , rytm, intonację Rozpoznaje nastroje najbliższych osób: spokój, gniew, radość.

Pod koniec gaworzenia pojawia się zjawisko powtarzania własnych i zasłyszanych dźwięków , a nawet słów , tuż po ich usłyszeniu – jest to echolalia fizjologiczna.

Dziecko zaczyna kojarzyć obraz otaczających je przedmiotów z ich dźwiękowymi odpowiednikami. Zaczyna ono rozumieć to, co do niego mówimy i podejmuje próby wymawiania pierwszych wyrazów. Potrafi spełnić proste polecenia. Zna swoje imię , pokazuje części ciała.

 

Okres wyrazu 1-2 rok

 

Dziecko zaczyna używać większości samogłosek ( oprócz nosowych) , wymawia już wiele spółgłosek ( p, b, m, t, d, n, k, l).Głoski trudniejsze zastępuje łatwymi, a grupy spółgłoskowe często upraszcza, np.: sylaba –be może oznaczać : kozę , brzydki., Beatę , boli ..W miarę rozwoju sprawności narządów artykulacyjnych , dziecko coraz precyzyjniej się wypowiada i lepiej rozumie wypowiedzi otoczenia.

Pierwszymi komunikatami dziecka są onomatopeje , tzn. wyrazy dźwiękonaśladowcze : miau, hau, muu, ko.

Pojawiają się pierwsze wyrazy dwusylabowe : mama, tata, baba, np. „ tata” to początkowo połączenie dwóch sylab : „ta”                    i „ta” .Potem znajoma postać mężczyzny, przez jakiś czas każdy inny mężczyzna może być nazywany” tata”.  Dwulatek mówi jeszcze niewiele, Ala ma bardzo obszerny magazyn słów biernych. Bardzo dużo rozumie, a nawet zaczyna odróżniać wyraz wymówiony poprawnie od niepoprawnego.

 

Okres zdania 2-3 roku

 

Dziecko dwuipółletnie w zasadzie wymawia wszystkie samogłoski oraz spółgłoski ( p, b, m, l, v, f, ś, ź, ć, dź, ń, i, k, g, h, t, d, n, l).Pod koniec tego okresu mogą pojawić się głoski syczące( s, z, c, dz) a nawet szumiące .

Często trudniejsze głoski dziecko zastępuje łatwiejszymi     do wymówienia

( słaba sprawność narządów artykulacyjnych ).Potrafi ono już wypowiadać poprawnie dużą ilość głosek w izolacji , natomiast         w wypowiedziach spontanicznych są one zniekształcone lub zmieniane na prostsze. Ten okres cechuje : częste zastępowanie głosek syczących i szumiących ciszącymi , „r” bywa zastępowane „l” lub „i”, upraszczanie grup spółgłoskowych oraz brak wyraźnych końcówek w wyrazach.

Dziecko buduje już proste zdania i używa niektórych zaimków , potrafi mówić o sobie „ ja”, przyswaja też sobie pierwsze reguły gramatyczne. Dla otoczenia mowa jego jest prawie w pełni zrozumiała.

Jest to okres , na który przypada najbardziej gwałtowny rozwój słownictwa. Wypowiedzi mają swoistą gramatykę i fantazyjne połączenia dźwiękowe. Dziecko już wie jak powinna brzmieć wypowiedź , ale nie potrafi jej wyartykułować. Brak zrozumienia       u dorosłych wywołuje niezadowolenie , złość a nawet agresję             ( dziecko próbuje poprawić dorosłego naśladującego wymowę dziecka).

 

Okres swoistej mowy dziecięcej

 

W tym okresie dziecko potrafi już prowadzić swobodne rozmowy. Częstym zjawiskiem jest przestawianie głosek , a nawet całych sylab , np.: „ lokomotywa” – dziecko realizuje jako „ lokomotywa”. Często buduje ono wyrazy na zasadzie łączenia dwóch w jeden  np. „ pomasłować”- posmarować masłem.

Powstają zupełnie nowe wyrazy tzw. neologizmy , np.: Juta  zamiast Józek. U dzieci 4-5 letnich można dostrzec : wzrost zainteresowania światem, niekończące się ciągi pytań o wszystko.

W wymowie utrwalają się głoski syczące , a następnie szumiące i pojawia się „ r”. Czasem głoski syczące i szumiące są zastępowane – ciszącymi.

Włączanie nowych głosek do mowy jest dużym wydarzeniem w procesie jej kształtowania .Bywa , że dziecko używa ich w nadmiarze , np. kiedy opanuje głoskę „ż” mówi żupa. Nazywa się to super poprawnością.

Pod koniec okresu swoistej mowy dziecięcej wszystkie głoski języka polskiego powinny zostać opanowane , a mowa dziecka winna być w pełni zrozumiała dla otoczenia.

Do swoich zabaw i opowiadań dzieci wprowadzają bogaty świat fantazji. Rodzice mówią , że dziecko zaczyna kłamać – tymczasem jest to pewna prawidłowość, nazywana konfabulacją. Wynika to ze zderzenia dziecka z ogromnym , niezbadanym światem, w którym wszystko może się zdarzyć. Dzieci snują niezwykłe opowieści i modyfikują bajki. Ale treści bajek opowiadanych powtórnie przez rodziców zmieniać nie pozwolą.

W okresie tym może pojawić się tzw. jąkanie fizjologiczne , które powinno samoistnie ustąpić przed rozpoczęciem nauki szkolnej.

Dzieci w klasach „0” powinny wymawiać prawidłowo wszystkie głoski i poprawnie budować zdania punktu widzenia logiki, gramatyki i składni. Ich mowę powinien cechować właściwy akcent , rytm i melodia.

Mowa dziecka sześciu-, siedmioletniego jest istotnym wskaźnikiem różnicującym dzieci na dojrzałe i niedojrzałe do podjęcia nauki szkolnej.

Jak stymulować rozwój mowy dziecka w wieku przedszkolnym?

Dom – rodzice

 

Rozwój mowy i myślenia przebiega tu samorzutnie, podczas organizacji różnorodnych sytuacji życia codziennego: mycie, jedzenie, ubieranie, zabawa, oglądanie telewizji, spacery, gotowanie, sprzątanie. Dziecko obserwuje dorosłych, słucha, uczy się zadawać pytań.

Rola rodziców i otoczenia dziecka polega na tym, by sami mówili poprawnym językiem, unikali zdrobnień, by słuchali, co dziecko mówi, ponieważ chętnie słuchane – chętnie mówi oraz cierpliwie i rzetelnie odpowiadali na pytania. Ma to szczególne znaczenie w tzw. okresie pytań i przekory, będącym elementem okresu swoistej mowy dziecięcej, przypadającym między 3 i 5 rokiem życia. Dziecko bombarduje wszystkich lawiną pytań i to pytań łańcuchowych. Tym sposobem wyzwala się mowa sytuacyjna. Ważne jest w tym okresie czytanie dzieciom książek, ponieważ to wzbogaca ich słownictwo, rozwija wyobraźnię, uczy modulowania głosu, odpowiedniej intonacji. Poznaje także świat realny i fantastyczny, uczy się rozpoznawać dobro i zło. Należy bardzo dużo rozmawiać z malcem, wykorzystując sytuacje z życia codziennego, wspólnie oglądane bajki i ilustracje z czytanych książek. Zachęcamy i mobilizujemy je do mówienia nawet wtedy, jeśli ma zaburzoną mowę. Nie należy jednak przeceniać możliwości dziecka i wymagać od niego posługiwania się mową dorosłych, wykazywać nadmiernego rygoryzmu, ale też nie powinno się naśladować jego języka, gdyż to utrudnia mu naukę mowy.

Dobrze jest, jeżeli rodzice zapoznają się z prawidłami kształtowania i rozwoju mowy. Mogą wtedy uważnie śledzić ten proces i zwracać uwagę, czy nie pojawiają się niepokojące objawy: brak gaworzenia we właściwym czasie (6-9 miesiąc), nieprawidłowości w budowie narządów mowy, wysuwanie języka przy wymowie niektórych głosek zupełny brak mowy u dziecka 3-letniego, itp. Zaburzenie mowy powinno być usunięte przed pójściem dziecka do szkoły, ponieważ istnieje ryzyko, że będzie ono źle czytało i pisało. Może też być narażone na wyśmiewanie prze rówieśników, czego skutkiem mogą być innego rodzaju zaburzenia, np. zachowania. Dlatego też, jeżeli coś zaniepokoi rodziców, bez względu na wiek dziecka, bardzo ważny jest kontakt ze specjalistą – logopedą, który oceni, czy rozwój mowy jest prawidłowy, czy popełnianie przez dziecko błędy mieszczą się jeszcze w granicach normy rozwojowej, czy może należy rozpocząć terapię.

 

Przedszkole – nauczyciele

 

Czas przypadający na wiek przedszkolny to okres swoistej mowy dziecka (3-5 rok życia). Nie jest ona jeszcze doskonała, występują przedstawienia i opuszczenia dźwięków, uproszczenia trudniejszych grup spółgłoskowych, charakterystyczne są neologizmy, może wystąpić rozwojowa niepłynność mówienia. W artykulacji pojawiają się głoski sz, ż, cz, dż, często też r. Pod koniec tego okresu następuje różnicowanie głosek takich jak: ś,ż,ć,dż – s,z,c,dz – sz,ż,cz,dż oraz i-l-r. Sześciolatek mówi zupełnie poprawnie artykulacyjnie, zachowuje właściwy akcent, rytm i melodię. Przedszkole – zarówno nauczycielki, jak i rówieśnicy, odgrywają bardzo ważną rolę w rozwoju i stymulacji mowy. To rówieśnicy poprzez wspólną zabawę, naukę a nawet nieporozumienia i kłótnie, stwarzają różne sytuacje komunikacyjne, mobilizują do mówienia, precyzowania myśli, potrzeb, ocen, odpowiedzi na pytania. Dziecko uczy się od nich nowych słów, sformułowań, zachowań komunikacyjnych.

Nauczycielki wychowania przedszkolnego nie tylko same posługują się czystą polszczyzną, dają wzór do naśladowania dzieciom, ale też prowadzą ćwiczenia i zabawy logopedyczne – ćwiczenia: narządów artykulacyjnych, oddechowe, słuchowe i inne.

Powyższe ćwiczenia są jedynie propozycją do wykorzystania w pracy z dziećmi przedszkolnymi. Nauczyciele, podczas wszelkiego rodzaju zabaw i zajęć, mogą wykorzystywać gotowe ćwiczenia stymulujące rozwój mowy dziecka, ale często stosują też własne ćwiczenia. Ćwiczenia dykcji, wyraźnej mowy, pauz, akcentowania uczą się dzieci prze osłuchanie się z wyrazistą, artykulacyjnie poprawną mową dorosłych oraz przez recytowanie wierszy, powtarzanie fragmentów tekstów i śpiew.

To, czy dziecko pójdzie do klasy pierwszej bez wady wymowy i z dużą gotowością komunikacyjną, w dużej mierze zależy od nas, dorosłych – rodziców, dziadków, opiekunów, nauczycieli. Mówiąc prawidłowo, dysponując bogatym słownictwem dziecko będzie chętniej wypowiadało się na forum klasy, sprawniej przekaże wiadomości, których się nauczyło, przez co może osiągać lepsze oceny. Chętniej również będzie nawiązywało kontakty towarzyskie. Postarajmy się, więc poprzez różnego rodzaju działania w domu i w przedszkolu umożliwić jak najlepszy start komunikacyjny wszystkim dzieciom.

Jak możemy stymulować dziecko w wieku przedszkolnym?

( pedagogizacja dla rodziców, nauczycieli)

 

1.Nasze  wypowiedzi powinny być poprawne językowo, unikajmy zdrobnień i mowy dziecięcej .Mówmy wyraźnie, bez pośpiechu. Budujmy krótkie zdania, używając prostych zwrotów. Modulujmy głos , aby zainteresować dziecko.

  1. Dbajmy o górne drogi oddechowe i uszy dziecka. Bardzo poważny i szkodliwy wpływ na rozwój narządu żucia i całego ustroju wywiera często spotykane u dzieci oddychanie przez usta. Prawidłowe oddychanie przez nos wpływa pozytywnie na ukształtowanie szczęk. Powietrze przechodzące przez nos ulega ogrzaniu i częściowo oczyszczeniu oraz nawilżeniu. Dziecko oddychając przez usta jest narażone na łatwe przeziębienie , gdyż powietrze zimne , nie oczyszczone przenika bezpośrednio do płuc. Patologiczne oddychanie przez usta powoduje powstawanie zaburzeń zgryzowych w postaci tyłozgryzów , zwężenia szczęki.
  2. Opowiadajmy i czytajmy bajki, nawet wtedy gdy dziecko ukochało jedna z nich i notorycznie prosi o powtarzanie tej samej.

4.Towarzyszmy dziecku w czasie oglądania telewizji. Komentujmy wydarzenia pojawiające się na ekranie, rozmawiajmy na ich temat , aby dziecko nie oglądało bezwiednie szybko zmieniających się obrazów i ciągów tekstów bez ich zrozumienia. Wybierajmy programy właściwe dla wieku dziecka.

5.Poszukujmy książeczek dydaktycznych zapoznających dziecko z różnymi tematami : warzywa, owoce, kolory, bogato ilustrowane opisy życia na wsi i w mieście. Nazywajmy przedmioty w nich zawarte , opisujmy sytuacje prostymi zdaniami. Warto tez  „ czytać wspólnie” z dzieckiem tzn. dorosły czyta tekst a dziecko nazywa przedmioty w nim zilustrowane.

  1. Rysując, mówimy dziecku , co rysujemy : „ Teraz rysuję dom. Tu jest dach, …komin, …okna, …drzwi, itd.” Gdy coś opisujemy kolorem zawsze używamy konkretnego przedmiotu , dla którego ten kolor jest charakterystyczny, np. „ Zobacz czapka , zielony jak trawa.”
  2. Oglądajmy z dzieckiem zdjęcia i nagrania z uroczystości rodzinnych, wykorzystujmy je do wymieniania ?: imion, nazwisk i koligacji w rodzinie. Pytamy „gdzie jesteś ty?”, gdzie ja jestem?(ćwiczymy w ten sposób zaimki: ja, ty, on, ona)
  3. Recytujmy proste wierszyki , rymowanki, wyliczanki, które są znakomitym ćwiczeniem językowym. Ponieważ rozwijają pamięć słuchową, wzbogacają słownictwo i oswajają z melodią języka oraz pobudzają wyobraźnię dziecka.

9.Ćwiczymy z dzieckiem zagadki-m rozwijają one mowę i myślenie dziecka.

10.Wykonujmy ćwiczenia usprawniające język i wargi- ćwiczenia te są treningiem narządów artykulacyjnych , ułatwiają  dziecku poprawne wypowiadanie trudniejszych głosek.

11.Bawmy się w zabawy oddechowe uczą dzieci właściwego gospodarowania oddechem , wydłużają fazę wydechową ( mówimy na jednym wydechu ) i regulują pracę przepony oraz są  też gimnastyką języka  i warg.

12.Nie przestawiajmy dziecka leworęcznego na rękę prawą.

13.Odpowiadajcie na pytania dziecka cierpliwie i wyczerpująco

14.Zachęcjcie swoje dziecko do mówienia ( nie zmuszajcie).Każdy przejaw aktywności werbalnej dostrzegajcie., najmniejsze osiągnięcie nagradzajcie pochwałą.

15.Dyskretnie poprawiajcie błędy językowe dziecka, ale nie ośmieszajcie go z ich powodu.

16.Dołóżcie wszelkich starań, aby rozmowa z wami była dla dziecka przyjemnością.